ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΜΟΥ
ΑΠΟ ΤΟ 1917 ΜΕΧΡΙ ΤΟ 1951


Εκδόθηκε πρόσφατα από τις εκδόσεις Τροπή του συμπατριώτη μας Γιάννη Καραπαπά, σε μετάφραση και επιμέλεια του ιδίου, το βιβλίο του Φραντς Μπόρκεναου Ο Ευρωπαϊκός Κομμουνισμός. Η Ιστορία του από το 1917 έως το 1951. Ο Αυστριακός κοινωνιολόγος, πολιτικός στοχαστής, φιλόσοφος του πολιτισμού και δημοσιογράφος Φραντς Μπόρκεναου (1900-1957) υπήρξε ένας από τους πρωτοπόρους στοχαστές της θεωρίας του ολοκληρωτισμού. Μέλος του Κ.Κ.Γερμανίας από το 1921 και στέλεχος της Κομμουνιστικής Διεθνούς από το 1925 παραιτείται ταυτόχρονα από τα δύο, το 1929, ερχόμενος σε ρήξη με τον κομμουνισμό.
Με την άνοδο του ναζισμού, το 1933, έφυγε από τη Γερμανία. Κατά τη διάρκεια του Ισπανικού Εμφυλίου επισκέφθηκε δύο φορές την Ισπανία, το 1936 και το 1937, τη δεύτερη μάλιστα συνελήφθη από τους κομμουνιστές, η εγκληματική πολιτική των οποίων συνέβαλε τα μέγιστα στην ήττα της πιο σημαντικής κοινωνικής επανάστασης που έλαβε χώρα στη Δυτική Ευρώπη κατά τον 20ο αιώνα. Αποτέλεσμα των βιωμάτων του από την ισπανική τραγωδία υπήρξε το βιβλίο του Το Ισπανικό Πεδίο Μαχών (The Spanish Cockpit, 1937), μια από τις σημαντικότερες ιστορικές μαρτυρίες για τον ισπανικό εμφύλιο πόλεμο.
Το 1938 δημοσίευσε την ιστορικο-κοινωνιολογική μελέτη του Η Κομμουνιστική Διεθνής, στην οποία ανήγαγε τον ολοκληρωτικό χαρακτήρα της σταλινικής Ρωσίας απευθείας στον Λένιν: «Το κράτος που δημιούργησε ο Λένιν δεν ήταν ούτε δημοκρατικό ούτε σοβιετικό, αλλά απλώς ένα κράτος ολοκληρωτικής γραφειοκρατίας». Αν το 1936, στη μελέτη του για τον Ιταλό κοινωνιολόγο Βιλφρέντο Παρέτο, είχε ήδη θεωρήσει τον μπολσεβικισμό και το φασισμό σαν ελαφρώς διαφορετικά δείγματα του ίδιου είδους δικτατορίας, το σύμφωνο Χίτλερ-Στάλιν, του 1939, επιβεβαίωνε τη θέση του για τη σύγκλιση των δύο ολοκληρωτισμών.
Τον Ιούνιο του 1950 ήταν κεντρικός ομιλητής στη Διάσκεψη του Βερολίνου, όπου παρέστησαν σημαντικοί αντικομμουνιστές διανοούμενοι όπως ο Χιού Τρέβορ-Ρόουπερ, ο Ινιάτσιο Σιλόνε, ο Ραϋμόν Αρόν, ο Άρθουρ Καίστλερ, κ.α.. Μίλησε για τη «χωρίς νόημα» διαμάχη μεταξύ καπιταλισμού και σοσιαλισμού σε μια περίοδο «που η επανάσταση υποχωρεί» και όπου η μόνη διαμάχη που ενδιέφερε τον κόσμο είναι αυτή ανάμεσα σε κομμουνισμό και δημοκρατία. Τη δεκαετία του 1950 ο Μπόρκεναου ήταν γνωστός ως ειδικός όσον αφορά τον κομμουνισμό και τη Σοβιετική Ένωση και υπήρξε ένας από τους θεμελιωτές της σοβιετολογίας και της «κρεμλινολογίας».
Η έκδοση του έργου Ο Ευρωπαϊκός Κομμουνισμός αποτελεί αυτή καθεαυτήν σημαντικό εκδοτικό γεγονός, αφού είναι η πρώτη φορά που εκδίδεται έργο του σπουδαίου αυτού συγγραφέα στα ελληνικά. Το βιβλίο γράφτηκε το 1951, και αποτελεί μια εμβριθή και λεπτομερή ανάλυση και ιστορία του ευρωπαϊκού κομμουνιστικού κινήματος από το 1917, όταν ο Λένιν και το κόμμα του κατέλαβαν την εξουσία στη Ρωσία, μέχρι το 1951. Το βιβλίο αποτελείται από τέσσερα μέρη και είκοσι κεφάλαια. Στο πρώτο μέρος ερευνάται η καταγωγή της Κομμουνιστικής Διεθνούς, η πολιτική του Ενιαίου Μετώπου, οι σχέσεις των κομμουνιστών και των ναζί και ο γαλλικός κομμουνισμός πριν το 1934. Στο δεύτερο μέρος εξετάζεται η πολιτική του Λαϊκού Μετώπου από το 1934 μέχρι το 1939 με ιδιαίτερη αναφορά στον ισπανικό εμφύλιο και το ρόλο των κομμουνιστών σε αυτόν. Στο τρίτο μέρος αναλύεται η περίοδος του πολέμου και η μεγάλη συμμαχία του Χίτλερ με τον Στάλιν, με ιδιαίτερη αναφορά στο γαλλικό Κ.Κ., στην άνοδο του Τίτο μέσα από το γιουγκοσλαβικό εμφύλιο πόλεμο και με δύο ξεχωριστά κεφάλαια για το κομμουνιστικό κίνημα της Αλβανίας και της Ελλάδας. Στο τέταρτο μέρος ανατέμνεται η κομμουνιστική πολιτική της μεταπολεμικής περιόδου και ειδικά η ιστορικά κρίσιμη στιγμή της απελευθέρωσης της Ευρώπης από τη ναζιστική κατοχή, η ίδρυση των λεγόμενων «λαϊκών δημοκρατιών» και η μετάλλαξη της Κομιντέρν σε Κομινφόρμ.
Άγνωστα στον Έλληνα αναγνώστη γεγονότα και πρόσωπα αναλύονται με διαύγεια που εκπλήττει. Περίπλοκα ζιγκ-ζαγκ της κομμουνιστικής πολιτικής, μεταμορφώσεις και αντιφάσεις της, αποσαφηνίζονται από την άτεγκτη λογική ανάλυση που τα εντάσσει σε ένα συνεκτικό σχήμα κατανόησης της ουσίας τους και τα τοποθετεί στο συναφές τους πολιτικό και ιστορικό πλαίσιο. Το πλεονέκτημα της εκ των έσω γνώσης των μηχανισμών της κομμουνιστικής εξουσίας και προπαγάνδας συνδυάζεται με την ιστορική ευρυμάθεια και την κοινωνιολογική οξυδέρκεια. Όσοι πιστεύουν ότι η κριτική ανάκτηση της ιστορίας του εγγύτατου παρελθόντος είναι μια ζωτική ηθική πράξη διανοητικότητας και αντίστασης, όπως έλεγε ο Μπούκτσιν, οφείλουν το δίχως άλλο να εγκύψουν στο έργο του Μπόρκεναου.
Δημήτρης Μαργαρίτης